![\"serbest](\"images\/stories\/dernek\/serbest_piyasa.jpg\" "\\"serbest")
ABD’de mortgage piyasas\u0131nda ortaya ç\u0131kan ve küreselle\u015fen kriz, beraberinde bitmeyen bir tart\u0131\u015fmay\u0131 da tekrar gündeme getirdi. ‘Serbest piyasa’ efsanesi çöküyor mu?.. Bu tart\u0131\u015fmay\u0131 merkez bankalar\u0131n\u0131n likidite yönetimi ile ba\u015flayan müdahalelerinin, sonunda \u015firket ve bat\u0131k kurtarmaya dönü\u015fmesi yaratt\u0131.<\/p>\n
<\/p>\n
Amerikan Hazinesi ve FED, martta Bear Stearns ve JP Morgan’\u0131n birle\u015fmesine 29 milyar dolarl\u0131k destekte bulundu. Ard\u0131ndan mortgage devleri Fannie Mae ve Freddie Mac kurtard\u0131. Merrill Lynch’in Bank of America taraf\u0131ndan yakla\u015f\u0131k 50 milyar dolara sat\u0131n al\u0131nmas\u0131nda ‘yönlendirici’ oldu. Zor durumdaki AIG’nin FED’den 40 milyar dolarl\u0131k kredi istedi\u011fi henüz kar\u015f\u0131lanm\u0131\u015f de\u011fil ancak New York Eyaleti AIG’nin i\u015ftiraklerinden 20 milyar dolar kullanmas\u0131na izin verdi. Kurtarmak için müdahale ediliyor<\/font> <\/p>\n Kitaba uyacak halleri kalmad\u0131<\/font> <\/p>\n ‘Neylerse güzel eyler’ demek yanl\u0131\u015f<\/font> <\/p>\n Serbest piyasa zaten bir efsaneydi, hiç olmad\u0131<\/font> <\/p>\n \u0130ktisat teorisinde revizyon gerekecek<\/font> <\/p>\n Dünya eskisi gibi olmayacak<\/font> <\/p>\n Bu, serbest piyasan\u0131n sonucu de\u011fil<\/font> <\/p>\n ”<\/p>\n Yabanc\u0131 iktisatç\u0131lar ne diyor?<\/font><\/strong><\/p>\n Finansal liberalizm düzmecedir<\/font> Görülmemi\u015f bir müdahale oldu<\/font> Eski dü\u015fünceler \u015fimdi fark ediliyor<\/font><\/strong> Maliyeti kendileri üstlenmezse…<\/font> ABD’de mortgage piyasas\u0131nda ortaya ç\u0131kan ve küreselle\u015fen kriz, beraberinde bitmeyen bir tart\u0131\u015fmay\u0131 da tekrar gündeme getirdi. ‘Serbest piyasa’ efsanesi çöküyor...<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_exactmetrics_skip_tracking":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_dont_email_post_to_subs":false,"_jetpack_newsletter_tier_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paywalled_content":false,"_jetpack_feature_clip_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","jetpack_post_was_ever_published":false},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-3441","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-ced"],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t
Avrupa’da da iflaslara izin verilmedi. \u0130ngiltere’de Northern Rock devlet taraf\u0131ndan kurtar\u0131ld\u0131.
\u015eimdi finans kurulu\u015flar\u0131n\u0131n olu\u015fturdu\u011fu fonlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra Amerikan Tasarruf ve Sigorta Mevduat\u0131 Fonu FDIC devreye giriyor. Ancak ABD’de 10 büyük bankan\u0131n, Lehman iflas\u0131n\u0131n etkilerinin azalt\u0131lmak için kurdu\u011fu 70-100 milyar dolarl\u0131k acil fon havuzu için kredi musluklar\u0131n\u0131 açan FED ve ABD Hazinesi, FDIC’in kredi fon talebini de kar\u015f\u0131lamak durumunda.
Dolay\u0131s\u0131yla kamu otoritesi, krizin göbe\u011finde ‘düzenleyici’ olmaktan ç\u0131km\u0131\u015f, ‘kurtar\u0131c\u0131’ olmu\u015f durumda. Ancak, teorinin vaaz\u0131na göre ‘serbest piyasa’da ‘çürüklerin ay\u0131klanmas\u0131na’ izin verilmesi gerekiyordu…
Türk iktisatç\u0131lar ve ekonomi yazarlar\u0131 aras\u0131nda ba\u015flayan bu tart\u0131\u015fma asl\u0131nda dünya ölçe\u011finde devam ediyor.<\/font><\/p>\n
Hürriyet yazar\u0131, iktisatç\u0131 Ege Cansen:<\/strong>
“Serbest piyasa ekonomisi ‘her koyun kendi baca\u011f\u0131ndan as\u0131l\u0131r’ gibi tan\u0131mlan\u0131yorsa, bunun içinde devletçi müdahaleler de vard\u0131r.
Biraz da zorunluluktan ortaya ç\u0131k\u0131yor, durup dururken kimse müdahale etmiyor. Bunlara sistemik ar\u0131zalar da denebilir. Yani sistem kendi kendini tahrip etmesin diye aynen nükleer santrallarda oldu\u011fu gibi so\u011futuluyor. Burada bir çeli\u015fki görmüyorum.
Amerika daha serbest oldu\u011fu için bu tür tehlikelere aç\u0131k. Avrupa’da zaten devlet kriz olmadan da i\u015fin içinde. Demek ki saf bir sistem yok. ABD’deki müdahale kapitalizmin kendi çal\u0131\u015faca\u011f\u0131 platforma yeniden oturtmakt\u0131r. Kapitalizmi ortadan kald\u0131rmak de\u011fil, kendisini kurtarmak için bu yap\u0131l\u0131yor. Vergi mükelleflerinin yani halk\u0131n paras\u0131yla firmalar kurtar\u0131l\u0131yor laflar\u0131 bo\u015f. Devlet ‘müdahaleyi yapmasam halk daha çok zarar görür, onu kurtarmak için yap\u0131yorum’ diyor.
Vergi mükellefinin birinin cebinden al\u0131p di\u011ferine koyma gibi bir\u015fey görmedik. Böyle sonuçlarda olabilir. Burada halk\u0131n daha az zarar görmesi için faizlerin, en az\u0131ndan milli gelir art\u0131\u015f\u0131ndan daha dü\u015fük olmas\u0131 laz\u0131m. Yani zengin paras\u0131yla para kazanamayacak. Faizi azalt\u0131rsak halk\u0131n s\u0131rt\u0131na yük binmemi\u015f olur.”<\/p>\n
Milliyet yazar\u0131, iktisatç\u0131 Güngör Uras:<\/strong>
“Güzel bir deyimimiz vard\u0131r. Zor, oyunu bozar. Kapitalizm zorland\u0131\u011f\u0131nda, serbest piyasan\u0131n olmazsa olmaz say\u0131lan ilkelerine ters uygulamalar ba\u015flad\u0131. Serbest piyasada devlet oyunun kaidelerini belirleyecek, sonra hiç müdahale etmeyecekti.
Denge bozuldu\u011funda batan batacak, ç\u0131kan ç\u0131kacak, sistem dengeyi bulacakt\u0131. \u0130yi de acaba bugüne kadar söylenenler mi yanl\u0131\u015ft\u0131? Yoksa bugün ba\u015fta ABD olmak üzere birçok ülkede merkez bankalar\u0131n\u0131n ve hükümetlerin sisteme müdahaleleri mi yanl\u0131\u015f?
Eski sistemde regülasyonlar merkez bankalar\u0131n\u0131n parasal gücü kontrol edebilecekleri varsay\u0131m\u0131na dayand\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Yeni düzende merkez bankas\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda birçok kurulu\u015f parasal gücü sanal olarak istedikleri ölçüde art\u0131rd\u0131. Eski düzene göre belirlenmi\u015f regülasyonlar yeni düzende sanal paray\u0131 kontrol edemedi. Piyasa regülasyonsuz bir oyuna yöneldi. Bu tabloda ‘merkez bankalar\u0131 ve hükümetler müdahale etmesin’ demeye imkân yok. Çünkü regülasyonu olmayan oyunda gücü gücü yeteni devirmekle kalm\u0131yor, eteklerine yap\u0131\u015ft\u0131klar\u0131 do\u011fru dürüst oyuncular\u0131 da pe\u015flerinden sürüklüyor.
Merkez bankalar\u0131 ve hükümetler kitaba göre hareket edecek durumda de\u011filler. Yang\u0131n\u0131 en az hasarla nas\u0131l atlatabileceklerinin tela\u015f\u0131ndalar.”<\/p>\n
CHP Milletvekili, eski Hazine Müste\u015far\u0131 Faik Öztrak:<\/strong>
“Kriz bugüne kadar Amerika’n\u0131n takip etmi\u015f oldu\u011funu paradigmalar\u0131n nas\u0131l çöktü\u011fünü gösteriyor. Türkiye’de uzun süre ‘paradigmalar de\u011fi\u015fti, yeni bir düzene geçiyoruz’ diye bir türkü dinlettiler bize. Bütün bunlar gösteriyor ki paradigmalar de\u011fi\u015fmiyor.
Amerikal\u0131lar ‘Piyasalar ne eylerse düzgün eyler, balon olmaz, her \u015fey do\u011frudur’ diyerek gittiler, müdahaleye mecbur kald\u0131lar. Biz de 2000 ve 2001 krizlerinde a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 ayn\u0131 \u015feyleri yapm\u0131\u015ft\u0131k.
Onlar da bir tane bat\u0131rd\u0131lar, geri kalan\u0131n\u0131n yönetimini devlete ald\u0131lar. Yetmedi, bizim TMSF gibi bir varl\u0131k yönetim \u015firketi kuruyorlar, likit olmayan ka\u011f\u0131tlar\u0131 likit haline getiriyorlar, kar\u015f\u0131\u011f\u0131l\u0131nda hazine kâ\u011f\u0131d\u0131 veriyorlar. Hepimiz o dönemde bankalar\u0131n likit olmayan kâ\u011f\u0131tlar\u0131 yerine götürdük onlar\u0131n yerine hazine ka\u011f\u0131tlar\u0131 koyduk.
Çok büyük bu tür sistemik finansal piyasalarda böylesine bir balona izin verip olay\u0131 patlatt\u0131ktan sonra, piyasay\u0131 iyi regüle edemiyorsan\u0131z, iyi denetleyemiyorsan\u0131z ki Amerika’daki olay budur, sonucunda bunun bedeli mutlaka ve mutlaka çal\u0131\u015fan kesime ve vergi mükelleflerine ç\u0131k\u0131yor.”<\/p>\n
Milliyet yazar\u0131, Prof. Dr. Hur\u015fit Güne\u015f:<\/strong>
“Cuma günkü yaz\u0131m\u0131z\u0131n ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 ‘Amerika Sovyet Sosyalist Birle\u015fik Devletleri’ydi. Malum mali kesim batmaya ba\u015flad\u0131kça ABD Hazinesi’nin yapabilece\u011fi tek \u015fey bu bat\u0131klar\u0131 ay\u0131klayarak üstlenmek. 700 milyar dolarl\u0131k paketin i\u015flevi de bu olacak. Ancak bu operasyon devletin serbest piyasa sistemine müdahalesi oldu\u011fu için bir hayli tart\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Tek tek kurulu\u015flar kamunun eline geçiyor. Gerçekten serbest piyasa sistemi çöküyor mu? Yan\u0131tlayal\u0131m:
Birincisi, kriz d\u0131\u015f\u0131nda hiç bir kurulu\u015fu kurtarmaya gerek yoktur. Krizlerde de her batan kurulu\u015fu kurtarmaya gerek yoktur. Serbest piyasa sistemi içinde verimsiz kurulu\u015flar sistemi s\u0131k\u0131nt\u0131ya sokmad\u0131kça batmas\u0131na izin verilir. Ancak, bir kurulu\u015f çok büyükse ve batt\u0131\u011f\u0131 taktirde tüm ekonomiyi sarsacaksa buna izin verilemez.
\u0130kincisi, serbest piyasa düzeni zaten bir ütopyad\u0131r, bir efsanedir. Piyasa efsanesinin çöktü\u011fü de iddia edilemez. Çünkü bu efsane hiç gerçek olmad\u0131 ki? Fakat \u015fu söylenebilir; piyasa ekonomisinin bir a\u015famas\u0131 olan küreselle\u015fme çok a\u011f\u0131r bir darbe yedi. Hiçbir zaman tam anlam\u0131yla var olamaz. Piyasa sistemi elbette rekabetle beraber ekonomiye bir canl\u0131l\u0131k kazand\u0131rmaktd\u0131r. Ama sistemin aksad\u0131\u011f\u0131 her noktada müdahalelerde bulunarak daha adil ya da sürdürülebilir bir düzeye eri\u015fmek mümkündür.
Yanl\u0131\u015f ekonomi politikalar\u0131n\u0131n diyetini vergi mükellefi öder. ABD’de mali krizin faturas\u0131n\u0131 da Hazine üstlendi\u011fine göre artan kamu borcu art\u0131k vergi mükellefinin kuca\u011f\u0131ndad\u0131r.”<\/p>\n
Prof. Dr. Erinç Yeldan:<\/strong>
“\u015eu andaki kriz asl\u0131nda konjoktürel bir dalgalanma, bir iktisadi kaos olmakla beraber, ayn\u0131 zamanda hakim ideolojinin, hakim iktisat teorisinin de birçok noktada ne kadar yanl\u0131\u015f çözümlemelere dayal\u0131 oldu\u011funu gösteriyor.
Dolay\u0131s\u0131yla Bu yaln\u0131zca bir iktisat krizi de\u011fil, ayn\u0131 zamanda iktisat teorisinin kuramsal bir revizyona ihtiyac\u0131 oldu\u011funu gösteren topyekûn bir dönü\u015füm. Mevcut serbest piyasa ö\u011fretisine dayal\u0131 iktisat ö\u011fretisi de büyük bir olas\u0131l\u0131kla revizyona u\u011frayacak. Ders kitaplar\u0131nda okutulan iktisat teorileri gözden geçirilecek. Yeniden düzenlemeci dalgay\u0131 hakl\u0131 ç\u0131karacak yeni teoriler, yeni alt ba\u015fl\u0131k, yeni bölümler, iktisat kitaplar\u0131na ilave edilecektir.
Bizim gibi azgeli\u015fmi\u015f ülkelere ‘piyasaya kesinlikle müdahale etmeyin, bu bir ahlaki tehlike yarat\u0131r. \u015eirketler a\u015f\u0131r\u0131 risk al\u0131r, a\u015f\u0131r\u0131 borçlan\u0131r ve hakkaniyetli davranamazs\u0131n\u0131z. Devlet kesinlikle müdahale etmemeli’ diyorlard\u0131. Kapitalizm asl\u0131nda e\u015fitsizlerin hüküm sürdü\u011fü bir sistem. Kapitalizmde güçlü hegemon devletler için gerçekler ba\u015fka, az geli\u015fmi\u015f ülkeler için öne sürülen politikalar farkl\u0131. \u015eimdi bu çok aç\u0131kça görülüyor.”<\/p>\n
Eski Merkez Bankas\u0131 Ba\u015fkan\u0131 Gazi Erçel:<\/strong>
“Kapitalizmin tarifinde vard\u0131r bunlar, batma olmadan kapitalizm olmaz. Dünya iki \u015fekilde eskisi gibi olmayacak art\u0131k. Birincisi, finans sistemi devletin regülasyonu olmadan çal\u0131\u015fmayacak. \u0130kincisi, petrol fiyatlar\u0131n\u0131n artmas\u0131yla, Körfez ülkeleri, Rusya, Asya’daki baz\u0131 ülkeler önemli bir sermaye biriktirdiler.
Fakat bunlar\u0131n tamam\u0131na yak\u0131n\u0131 demokrasiyle yönetilmiyor. Sistemlerinde hep müdahale var. Para bunlar\u0131n eline geçince global sistemde de müdahalecilerin hâkimiyeti ortaya ç\u0131kacak. Bu iki e\u011filim yani hem krizin etkileri sonunda ona reaksiyon olarak yeniden düzenlecek sistem ve denetimi, bir taraftan devletin a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 beraberinde getirecek.
Di\u011fer taraftan, son dünya düzeninde de\u011fi\u015fiklikte paray\u0131 elinde bulunduran demokrasi d\u0131\u015f\u0131 ülkelerdeki gibi müdahaleyi beraberinde getirecek.
Sistem eskisi gibi olmayacak. Neoklasik iktisat kurallar\u0131 özellikle finans sisteminde pek kolay yerini bulamayacak.”<\/p>\n
\u0130ktisatç\u0131, yazar U\u011fur Civelek:<\/strong>
“Kapitalizmle, serbest piyasay\u0131 birbirinden ay\u0131rmak laz\u0131m. Kapitalizmin asl\u0131nda kurals\u0131zl\u0131k var. Kurallar\u0131n güçlülerin iste\u011fine göre de\u011fi\u015fti\u011fi bir durum var. Ama serbest piyasa güçlü, güçsüz herkesin e\u015fit bilgiye sahip olmas\u0131, ona göre davranmas\u0131n\u0131 savunuyor. 80 sonras\u0131nda küreselle\u015fme ad\u0131 alt\u0131nda vah\u015fi kapitalizm hortlad\u0131, serbest piyasa anlay\u0131\u015f\u0131 katledildi.
Kapitalizm devletle\u015ftirmeyi savunur mu? E\u011fer ç\u0131kar\u0131 sözkonusuyla savunur. Ama serbest piyasaya ayk\u0131r\u0131d\u0131r.
Bugün kim gidecek kavgas\u0131 var. Bütün yük vergi mükelleflerine. Bir, hadi para verin denilip vergi al\u0131nabilir. \u0130ki, para bas\u0131p enflasyon yarat\u0131labilir. Yani hangi yolda gidilirse gidilsin maliyeti geni\u015f kesimlere ç\u0131kar. Deniyor ki ‘Sizi kurtarmak için mali sektörü kurtar\u0131yoruz sistem çökerse peri\u015fan olursunuz.’ Ama bu yap\u0131lanlar gelir da\u011f\u0131l\u0131m\u0131, rekabet ko\u015fullar\u0131n\u0131 bozar. ‘Güçsüzler için yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131’ büyük bir aldatmacad\u0131r.<\/p>\n
Joseph Stiglitz (Nobelli Ekonomist, Columbia):<\/strong>
Küreselle\u015fmenin gündemi piyasa köktencilerinin gündemine yani serbest piyasa ve finansal liberalizasyon ideolojisine s\u0131k\u0131 bir \u015fekilde ba\u011fl\u0131 oldu. Ancak krizde en piyasa yanl\u0131s\u0131 ekonomilerinin en piyasac\u0131 kurumlar\u0131 yard\u0131m için hükümete ko\u015ftular. \u015eimdi dünyada herkes piyasa köktencili\u011finin sonu oldu\u011funu söyleyecek.
Bu anlamda Berlin Duvar\u0131’n\u0131n çökmesi komünistler için ne anlama geldiyse Wall Street’in çökmesi de piyasa köktencileri için ayn\u0131 anlama gelecek: Kriz dünyaya bu \u015fekilde bir ekonomik modelin sürdürülebilir olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 söylüyor. \u015eu an finansal liberalizmin iddialar\u0131n\u0131n düzmece oldu\u011funun görüldü\u011fü and\u0131r. (CNN, 16 Eylül)<\/p>\n
Noam Chomsky (Siyaset bilimci, MIT):<\/strong>
Finansal kurumlar\u0131n görevi, kendilerine maliyetini hesaba katarak risk almakt\u0131r. Ancak bu kurumlar kendi zararlar\u0131n\u0131n toplam ekonomi için sonuçlar\u0131n\u0131 dikkate almazlar. Bu nedenle finansal piyasalar riske olmas\u0131 gerekti\u011finden daha dü\u015fük bir fiyat biçer ve sistematik olarak verimsizdirler.
FED’in piyasalara yapt\u0131\u011f\u0131 daha önce hiç görülmemi\u015f büyüklükteki müdahale devletin kapitalist kurumlar\u0131n\u0131n demokratik olmayan karakterini bir kez daha ortaya koydu.
Bu karakteristik özelli\u011fe göre devlet riski ve maliyeti da\u011f\u0131t\u0131r, kamula\u015ft\u0131r\u0131r, kâr\u0131 ise özelle\u015ftirir, birkaç elde toplar. Bu tabii ki sadece finans piyasalar\u0131yla ilgili bir durum de\u011fil. Geli\u015fmi\u015f ekonomi, tamamen bu alanlarda aktif kamu sektörüne dayan\u0131r. (BBC, 19 Eylül)<\/em><\/p>\n
Amartya Sen (Nobelli Ekonomist, Harvard):<\/strong>
Kriz, s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmayan bir piyasan\u0131n zararl\u0131 oldu\u011funa dair eski dü\u015füncenin yeniden fark edilmesini sa\u011flad\u0131. John McCain krizden Wall Street’in açgözlülü\u011fünü sorumlu tutu.
Ancak açgözlülük yeni ke\u015ffedilmi\u015f bir insan özelli\u011fi de\u011fil. As\u0131l mesele ekonomik sistemin i\u015f dünyas\u0131na kurnaz bir açgözlülükle kâr etme f\u0131rsat\u0131 sa\u011fl\u0131yor olmas\u0131. \u015eirketlerin kötü kararlar\u0131n\u0131n sonuçlar\u0131n\u0131 ba\u015fkalar\u0131 s\u0131rtlan\u0131rsa, a\u015f\u0131r\u0131l\u0131\u011f\u0131n ve beceriksizli\u011fin cezas\u0131 da ba\u015fkalar\u0131na yüklenmi\u015f olur.
Piyasalar\u0131n yarat\u0131c\u0131 katk\u0131s\u0131yla yap\u0131c\u0131 sosyal müdahaleyi birle\u015ftirmeye yarayacak, anlaml\u0131 bir düzenlemeyi de içeren bir kurumsal reforma ihtiyac\u0131m\u0131z var. Bu krizin olumlu bir sonucu olacakt\u0131r. (Guardian, 20 Eylül)<\/em><\/p>\n
Kenneth Rogoff (Eski IMF Ba\u015fekonomisti)<\/strong>
Burada bir adaletsizlik var. Finans sektörü geçti\u011fimiz dönemde ola\u011fanüstü kârlar elde etti. \u0130statistikler 2006’da finans \u015firketlerinin kâr\u0131n\u0131n ABD’deki tüm \u015firketlerin kâr\u0131n\u0131n üçte birine ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 gösteriyor. Wall Street’te ve Londra’da milyonlarca dolarl\u0131k ikramiyeler art\u0131k bir rutin oldu. Ayr\u0131ca 2008 ba\u015fkanl\u0131k seçimlerinde politikac\u0131lar\u0131n ba\u011f\u0131\u015f listesinde finans \u015firketlerinin hâkimiyetini görüyoruz.
O halde neden s\u0131radan vatanda\u015f vergileriyle finans sektörünü kurtarman\u0131n faturas\u0131n\u0131 ödesin? Neden geçen y\u0131l tepetakla a\u015fa\u011f\u0131 giden otomobil, çelik sektörü ya da ba\u015fka herhangi bir sektör kurtar\u0131lmas\u0131n?
Finans \u015firketlerinin hisselerini ve tahvillerini elinde tutanlar büyük maliyeti s\u0131rtlanmal\u0131 yoksa ilerde onlar\u0131n daha sorumlu davranaca\u011f\u0131na dair çok az umudumuz olacak.
(Guardian, 8 Eylül)<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"